वीरगळ / Menhir

वीरगळ म्हणजे वीर पुरुषांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेला (सहसा - दगडांचा अथवा लाकडाचा) स्तंभ असतो. यास वीरस्तंभ असेही म्हणतात. महाराष्ट्रात जुन्या देवळांच्या बाहेर वीरगळ आढळतात.

साधारणपणे अडीच किंवा तीन फूट दगडावर एकावर एक या पद्धतीने तीन किंवा चार चौकोन खोदून घेतले जातात. वीरगळाचे सामान्यपणे तीन किंवा पाच भाग असतात. सर्वांत खालच्या भागात वीर युद्धात लढत आहे, असे दाखवलेले असते. यातून लढाईचे कारण सुद्धा स्पष्ट होते. उदा. गाईसाठी लढाई, घोड्यासाठी लढाई इ. मधल्या भागात वीर देवदूत किंवा अप्सरांच्या बरोबर स्वर्गात जात असल्याचे म्हणजेच वीराचा मृत्यू झाल्याचे दाखवलेले असते. सर्वांत वरच्या भागात वीर योद्धा कैलास पर्वताला गेला आहे आणि शंकराच्या पिंडीची पूजा करत आहे, असे दाखवलेले असते.युद्धात मरण आल्यास स्वर्गलोकप्राप्ती होते असे यातवून सुचवायचे असावे. काही वीरगळ हे चंद्र सूर्य यांनी अंकित असतात. आकाशात चन्द्र सूर्य तळपत आहेत तोपर्यंत या वीरांची स्मृती कायम राहिली असे यातून सूचित करायचे असावे. काही वीरगळ हे सतीच्या हाताने अंकित असतात. एखाद्या बलिदान केलेल्या वीराची पत्नी त्याच्यासह सती गेली असेल तर तिचे ते स्मारक मानले जाते. या स्मारक शिळांवर कोणाचेही नाव नसते. फक्त चित्रे कोरलेली असतात. त्यावरून त्या वीराचे वीरकृत्य समजून येते.काही वीरगळांवर शिलालेखही असतात. वरील प्रस्तुत वीरगळ हे किल्ले अजिंक्यतार्‍यावरील श्री मंगळाई देवी मंदिरात आहे.

प्रमुख प्रकार :
१. आयताकृती वीरगळ - फक्त समोरुन किंवा तीन बाजूने कोरलेला
२. स्तंभ वीरगळ - चारही बाजूने कोरलेली

उपप्रकार :
( ज्यामुळे वीरगती मिळाली त्यानुसार वर्गीकरण )
१. वीरबळी वीरगळ - ही जे वीर राजा युद्धात जिंकावा म्हणून स्वतः स्वतःच्या हाताने शिरच्छेद करुन घेत त्यांची शिळा
२. गोवर्धन/गोधन वीरगळ - यादव काळात गोधन हेच श्रेष्ठ धन होते मग त्याची प्राणी वा दुसऱ्या गावाकडूनगोवर्धन/गोधन वीरगळ
३. पशु वीरगळ - गावावर झालेला वाघ, रानगवे इ पशूंचा हल्ला परतवताना आलेले वीरमरण
४. द्वंद्व वीरगळ - दोन गावातील तुल्यबळ वीरांचे युद्ध/ कुस्ती यात आलेले वीरमरण
५. डोली वीरगळ - लग्न विधीत झालेले हल्ले, विघ्न दूर करताना आलेले वीरमरण
६. गाववली परचक्र युद्ध - एक वीर अनेकांशी लढताना आलेले वीरमरण
७. अश्वदल/गजदल वीरगळ - मोठ्या युद्धात आलेले वीरमरण
८. चौर्य वीरगळ - चोरांचे हल्ले परतवताना आलेले वीरमरण.यात चोरांकडे तलवारी तर ते लढणारे सामान्य असल्याने त्यांच्याकडे काठी असे चित्र कोरलेले असते
९. साधू/संत वीरगळ - राक्षसांचे हल्ले परतवताना साधूंना आलेले वीरमरण
१०. सूर वीरगळ - या शिलेवर अनेक वाद्य असतात/एखाद्या कलाकारांचे वीरमरण
११. ताबूत वीरगळ - विशेष स्मृती असलेल्या शिळा

सन्दर्भ :
- बापट आशुतोष. "इतिहासाचे मूक साक्षीदार - वीरगळ (२२. ६. २०१६)".
- भारतीय संस्कृती कोश